Fas'ın güneybatısındaki Anti-Atlas Dağları'nda sis, tepelerin üzerinden öylece geçip giden gri bir bulut değil; köylüler için doğrudan içme suyu anlamına geliyor. Sahra Çölü'nün hemen kıyısındaki bu bölgede kuraklık ve kuruyan kuyular, her damla suyu hayati kılıyor.
Buradaki kadınlar nesiller boyu sabahlarını su aramakla geçirdi. Çoğu zaman 20 kilodan fazla yükü kilometrelerce taşımak zorunda kaldılar. Bugün ise Boutmezguida Dağı'nın zirvesindeki özel ağlar, Atlas Okyanusu'ndan gelen nemli havayı yakalıyor. Bu nem, temiz su olarak tepelerden aşağı, köylerdeki musluklara akıyor. Böylece o ağır günlük çile, sıradan bir musluk açma eylemine dönüşüyor.
Sis nasıl suya dönüşüyor?
Sistem aslında bir sihirbazlık gibi tınlasa da mekanizması çok basit. Dayanıklı direklerin arasına gözenekli dev ağlar geriyorlar. Rüzgar sisi bu ağlara doğru üflüyor, su damlacıkları liflere tutunuyor ve yer çekimi sayesinde damlalar aşağıdaki oluklara, oradan da depolara akıyor.
Burada konum çok önemli. Boutmezguida Dağı deniz seviyesinden yaklaşık 1200 metre yüksekte. Düz çöl arazilerinin aksine, bu yükseklik mevsimsel sisleri ve kıyı nemini toplamak için mükemmel bir ortam sunuyor.
Mühendislik de bu eski fikri çok daha verimli hale getirdi. MIT araştırmacıları, ağların gözenek aralıklarını ve lif boyutlarını değiştirerek su toplama performansını %500 artırdı. Bu da her kovanın hesabını yapan köylüler için devasa bir fark demek.
2006'da başlayan testler
Dar Si Hmad adındaki yerel bir sivil toplum kuruluşu, bölgenin sis potansiyelini 2006 yılında incelemeye başladı. Testler, ölçümler ve denemeler yıllar sürdü. Ekip sadece sistemin çalıştığını değil, köylülerin bu suya güvenebileceğini de kanıtlamak zorundaydı.
Proje ilk aşamada 5 köyde 52 evi sisteme bağlamıştı. Son raporlar ise ağ alanının genişlediğini ve sistemin 16 köye ulaştığını gösteriyor. Artık su, uzaktaki kurumuş kuyulardan taşınmıyor; doğrudan evlerin içine geliyor. Bu da sadece bir altyapı projesi değil; kadınlara ve çocuklara geri verilen binlerce saatlik serbest zaman anlamına geliyor.
Köylülerin şüphesi nasıl kırıldı?
Başlarda herkes sisten gelen suya hemen güvenmedi. İnsanlar bu teknolojiden şüphe duydu, alışkanlıklarının değişmesinden korktu ya da havadaki o ıslak sisin gerçekten içilebilir bir su olacağına inanmadı.
Bu güvensizlik ancak musluklardan su akmaya başladığında kırıldı. Su evlere ulaştığında fikir soyut olmaktan çıktı ve sis, bir düşman olmaktan çıkıp köylünün dostu haline geldi.
Olayın bir de sosyal boyutu var. Evin su ihtiyacını her zaman kadınlar yönetiyordu. Suyun doğrudan eve gelmesi günlük rutinleri değiştirdi. Kuruluş da projeyi sadece boru ve ağdan ibaret görmedi; kadınlara su yönetimi, okuma yazma ve genel eğitimler vererek onları sürecin merkezinde tuttu.
Zaman her şeyden değerli
Afrika'da insanların sadece su toplamak için her yıl toplam 40 milyar saat harcadığı tahmin ediliyor. Sahra Altı Afrika'da suya erişimi olmayan evlerin %80'inde su taşıma işini kadınlar ve kız çocukları yapıyor.
Evde akan bir musluk, sadece konfor demek değil. Bir kız çocuğunun su taşımak yerine okula gitmesi, güneşin altında saatlerce yürümemesi demek.
Yine de sis avcılığı her sorunu çözen mucizevi bir formül değil. Doğru yüksekliğe, düzenli sise, rüzgara ve en önemlisi ağların bakımını yapacak bir topluluğa ihtiyacınız var. Gelmeyen sisi hiçbir ağ yakalayamaz.
Fas'taki bu proje, iklim krizine karşı tek tip çözümler yerine yerel coğrafyayı kullanmanın iyi bir örneği. Havada zaten var olan nemi yakalıyor; yer çekimi, filtreler ve güneş enerjisiyle kullanılabilir hale getiriyor. Bu yöntem yeraltı sularını korumanın veya deniz suyunu arıtmanın yerini tamamen alamaz. Ancak doğru yerde, bir dağ zirvesine gerilen ağ; tankerlerin, kurumuş kuyuların ve saatlerce süren yürüyüşlerin yapamadığını yapıyor.
