Finlandiya, nükleer atık sorununu kökten çözmek için dev bir adım atıyor. Ülkenin güneybatısındaki Eurajoki bölgesinde inşa edilen Onkalo, dünyanın ilk kalıcı nükleer atık deposu olmaya hazırlanıyor. Nükleer denetim kurumu STUK son değerlendirmesini Haziran ayında yapacak. Onay çıkarsa tesis, bu yılın sonunda ya da en geç gelecek yılın başında çalışmaya başlayacak. Yer altında tam 433 metre derine kurulan bu dev nükleer mezarlık, 6 bin 500 ton uranyumu en az 100 bin yıl boyunca saklayacak.
1 Atıkları yerin altına gömecek
Ülkeler 1950'lerden beri nükleer atıkları ne yapacağını tartışıyor. Finlandiya ise geçici çözümleri bırakıp atıkları yerin altına gömme kararı aldı. Fincede "mağara" anlamına gelen Onkalo, 1.9 milyar yaşındaki çok güçlü bir kaya kütlesinin içine kuruldu. Finlandiya bu projeyle dünyada bir ilki başarmak üzereyken, İsveç ve Fransa da benzer projeler üzerinde çalışıyor.
2 Beş reaktörün atığı tek merkezde toplanacak
Projenin arkasında nükleer atık yönetimi firması Posiva var. Şirket inşaata 2004 yılında başladı ve proje şu ana kadar yaklaşık 1 milyar avroya mal oldu. Onkalo, Finlandiya'daki beş nükleer reaktörden çıkan tüm kullanılmış yakıtı tek başına depolayacak kapasiteye sahip.
Tesis 100 yıl boyunca aktif olarak atık kabul edecek. Eğer ülke yeni reaktörler inşa ederse bu süre uzayacak. Süre dolduğunda ise yer altı odaları tamamen kapatılacak ve mühürlenecek. Planlara göre atıklar, 100 bin yıl sonra ilk üretildikleri uranyum madeni kadar zararsız hale gelecek.
3 Atıklar yerin altında nasıl saklanacak?
Mühendisler nükleer yakıtları tünellere indirmeden önce paslanmaya karşı çok dayanıklı bakır kapsüllere yerleştiriyor. Bu kapsülleri, yer altında açılan özel deliklere dikey olarak yerleştiriyorlar.
Kapsüller yerleştikten sonra deliklerin etrafını bentonit kiliyle dolduruyorlar. Uzmanlar, güvenliğin tamamen bu kile bağlı olduğunu belirtiyor; çünkü kil, kapsüllerin etrafında sızdırmaz bir duvar görevi görüyor. Her atık tüneli 300 metre uzunluğunda tasarlanmış. Tünel tamamen dolduğunda, mühendisler tünel ağzını çelikle güçlendirilmiş beton bir tıpayla kapatıyor. Sistem, radyasyonun dışarı sızmasını önlemek için tamamen iç içe geçmiş koruma katmanlarına dayanıyor.
4 Gelecekteki buzul çağları ve deprem riskleri
Nükleer güvenlik uzmanları risk senaryolarını tam 1 milyon yıllık bir süreç için hesaplıyor. İlk 10 bin yıl, bakır kapsüllerin hiç zarar görmemesi açısından büyük önem taşıyor. En büyük uzun vadeli riskler arasında bakır konteynerlerin paslanması ve gelecekte yaşanabilecek buzul çağlarındaki depremler yer alıyor. Depremler kapsüllere zarar verip sızıntı yaratabilir ancak uzmanlar bugüne kadar yaptıkları testlerden olumlu sonuçlar aldı.
Fransa gibi ülkelerde nükleer depolara karşı büyük protestolar yapılırken, Finlandiya halkı projeyi destekliyor. Eurajoki bölgesi sakinleri 1970'lerde projeye ilk başta karşı çıksa da, zamanla denetim kurumuna güvenerek bu durumu kabul etti. Şu an Finlandiya'da nükleer enerjiye verilen destek tarihinin en yüksek seviyesinde.
Yine de herkes aynı fikirde değil. Finlandiya Doğa Koruma Derneği projeyi eleştirmeye devam ediyor. Dernek yetkilileri, binlerce yıllık bir süreçte hiç kimsenin tam güvenlik garantisi veremeyeceğini savunuyor.
5 Yasalar atıkların yurt dışına çıkışını yasaklıyor
Finlandiya yasaları, ülkede üretilen nükleer atıkların yine ülke topraklarında kalmasını zorunlu kılıyor. Ülke 1994 yılındaki yasa değişikliğinden önce atıkları Rusya'ya gönderiyordu, artık bu yasak.
6 Nükleer enerjiyi büyütmeyi planlıyorlar
Finlandiya hükümeti şu sıralar küçük modüler reaktörler kurarak nükleer enerjiyi daha da büyütmeyi tartışıyor. Çevre Bakanlığı, bu yeni nesil reaktörlerden çıkacak atıkların nerede saklanacağı konusunda henüz kesin bir karar vermedi. Konuyla ilgili değerlendirme raporu önümüzdeki yılın Mart ayında tamamlanacak.
