Kayıp şehir hikayeleri genelde baltalarla, çamurla ve balta girmemiş ormanlarda yol açan ekiplerle başlar. Bu hikaye ise bir doktora öğrencisinin Google arama sonuçlarında fazlasıyla derine inmesiyle başlıyor. Çoğumuzun daha ikinci sayfaya gelmeden kapattığı o dijital dehlizlerden bahsediyoruz.
1 Arama sonuçlarının 16. sayfasındaydı
2024 yılında, Tulane Üniversitesinde antropoloji doktora öğrencisi olan Luke Auld-Thomas, Google arama sonuçlarının tam olarak 16. sayfasındaydı. Luke orada, arkeologların daha önce Maya tarihi açısından tam olarak incelemediği bir orman izleme verisine denk geldi. Lidar teknolojisiyle yapılan bu eski tarama, Meksika’nın Campeche ormanlarında daha önce hiç kayda geçmemiş "Valeriana" adlı antik Maya şehrini gösteriyordu.
2 Orman verisinden çıkan harita
İşin ilginç tarafı, uzmanlar bu lazer taramalarını aslında arkeoloji için yapmamıştı. Veriler, Meksika’daki ormanları ve bu ormanların depoladığı karbon miktarını inceleyen 2013 tarihli bir çevre projesinden kalmaydı.
Durumu araştırma kurumları da çok net özetliyor: Bir ekip ormana bakarken, başka bir araştırmacı aynı verilerin ağaçların altında gizlenen şeyleri gösterebileceğini fark etti. Yani dünün çevre dosyası, bugünün arkeoloji haritasına dönüştü.
Peki nedir bu Lidar? Lidar, uçaktan lazer darbeleri göndererek bu darbelerin geri dönüş hızını ölçen bir teknoloji. Araştırmacılar bu sayede zeminin detaylı ve üç boyutlu bir modelini çıkarıyor.
Bu teknoloji özellikle ormanlık alanlarda çok işe yarıyor. Ağaçlar taş bir platformu insan gözünden saklayabiliyor ama Lidar o platformun şeklini ekrana net bir şekilde yansıtabiliyor.
3 Valeriana nasıl bir yer?
Valeriana yaklaşık 16,5 kilometrekarelik bir alanı kaplıyor. Uzmanlar şehrin, milattan sonra 250 ile 900 yılları arasındaki Klasik Maya dönemine ait olduğunu düşünüyor. Meksika Ulusal Antropoloji ve Tarih Enstitüsü (INAH), alanda tarım kalıntıları ve o dönemin tipik Maya yapılarını tespit etti.
Şehirde anıtsal mimariye sahip iki ana bölge var. Büyük olan bölge; kapalı meydanlar, tapınak piramitleri, bir top sahası, geniş bir yol ve mevsimlik bir akarsuyun önüne set çekilerek yapılan bir su sarnıcı barındırıyor.
Bu sarnıç çok önemli bir ipucu. İnsanların burada sadece yaşamadığını, aynı zamanda büyük bir topluluğu beslemek için suyu yönettiklerini ve coğrafyayı değiştirdiklerini gösteriyor.
4 Kalabalık bir antik dünya
Meksika resmi makamları, Campeche’deki yaklaşık 120 kilometrekarelik Lidar taramasında 6 bin 479 yapı tespit etti. Üniversitenin açıklaması ise taş piramitleri olan yeni bir büyük şehir de dahil olmak üzere, 6 bin 500'den fazla İspanyol öncesi yapıya işaret ediyor.
Bu sayılar hikayenin havasını tamamen değiştiriyor. Valeriana ağaçların altında kalmış yalnız bir harabe değil. Aksine; kırsal yerleşimlerin, çiftliklerin, yolların, sarnıçların ve yoğun şehir merkezlerinin birbirine çok yakın olduğu hareketli bir yaşam alanının parçası.
Araştırmanın yazarlarından Marcello Canuto, Lidar teknolojisinin Maya medeniyetine bakışımızı değiştirdiğini söylüyor. Artık ormanların o dönem boş olmadığını, aksine farklı kasaba ve topluluklardan oluşan bir ağa ev sahipliği yaptığını biliyoruz.
5 Yeni nesil arkeoloji
Bu keşif, modern arkeoloji hakkında da bir şeyler söylüyor. Artık her büyük keşif uçak biletiyle, kamp alanlarıyla ve haftalarca süren arazi çalışmalarıyla başlamıyor.
Bazen ilk adım, "Birisi başka bir amaçla zaten yararlı bir veri topladı mı?" sorusunu sormaktan geçiyor. Valeriana keşfini modern kılan şey de tam olarak bu. Kayıp bir şehir sadece ormanın altında değil, aynı zamanda çevrimiçi bir arşivin içinde, herkesin gözü önünde gizleniyordu.
Bu durum, aslında büyük bir Lidar devriminin parçası. Araştırmacılar 2013 yılında Kamboçya'daki Angkor çevresindeki gizli alanları, 2018 yılında ise Guatemala'nın kuzeyindeki 60 binden fazla yapıyı yine bu teknolojiyle bulmuştu.
6 Sahaya inmek şart
Lazer haritaları ne kadar güçlü olursa olsun, hiçbir şey kazı çalışmasının yerini tutamaz. Lidar yerdeki şekilleri gösterir ama o yapıların ne amaçla kullanıldığını veya insanların orada ne zaman yaşadığını her zaman kanıtlayamaz.
Bu yüzden dışarıdan uzmanlar temkinli yaklaşıyor. Haber ajanslarının aktardığına göre, haritada görülen bazı yapıları yerde gözle doğrulamak gerekiyor. Çünkü Lidar yüzey şekillerini verse de onların yaşını, kullanım amacını veya tarihini tam olarak anlatamaz.
Meksika Ulusal Antropoloji ve Tarih Enstitüsü de saha araştırmalarının; koruma ve araştırma süreçlerine rehberlik etmesi gerektiğini belirtiyor. Özetle Valeriana, sadece bir keşif değil, aynı zamanda korunması gereken bir sorumluluk.
7 Daha fazlası gelebilir
Günün sonunda şaşırtıcı olan şey Valeriana’nın gözden kaçmış olması değil. Asıl şaşırtıcı olan, insanların yıllardır yaşadığı ve çalıştığı yollara, çiftliklere ve kasabalara çok yakın bir yerde gözden kaçmış olması.
İnternette arama yaparken bir konunun derinliklerinde kaybolan herkes bu hikayenin insani tarafını kolayca anlayabilir. Tek fark, bu sefer daha derine tıklamak bir şehri ortaya çıkardı.
Buradan çıkaracağımız ders, haritadaki her yeşil noktanın altında bir metropol gizlendiği değil. Valeriana bize eski verilerin, yeni soruların ve sabırlı bir dikkatin geçmişe dair bildiklerimizi hala değiştirebileceğini gösteriyor.
