ABD ve İsrail’in İran’a saldırısı sonrası Ortadoğu’ya yayılabilecek bir savaş riski ile haftaya başladık. ABD ve İsrail’in İran'a saldırması ve ülkenin dinî lideri Ayetullah Ali Hamaney’i ve üst düzey yetkilileri bertaraf etmesi, İran’ın ise saldırıya İsrail ve bölgedeki ABD hedeflerine füze ve İHA saldırıları ile cevap vermesi ve bölgede devam eden diğer çatışma ve operasyonlar jeopolitik tansiyonu tırmandırırken; karşılıklı açıklamalar da sürecin uzayabileceğine işaret ediyor.
1 Dalga boyu artacak
ABD ve İsrail’in İran'a karşı ortak saldırı başlatması küresel piyasalarda da dalgalanmaları beraberinde getiriyor. Piyasaların gelişmelere ilk tepkisinde; petrol fiyatlarındaki yükselişin küresel çapta enflasyonist riskleri ve büyümeler üzerindeki baskıyı artırarak borsalara satış getirdiği, kıymetli madenlerde ve dolarda ise değer kazanımı yaşandığı görülüyor.
ÜNLÜ & Co Araştırma Direktörü Murat Akyol, “Güvenli liman arayışının artmasına paralel olarak hisse senedi piyasaları küresel ölçekte yeni haftaya baskı altında başlarken değerli metallerde yukarı yönlü eğilimin güç kazanması dikkat çekiyor. Türkiye gibi enerji ithalatçısı ülkeler açısından dikkatle izlenen petrol fiyatlarında ise son haftalarda başlayan yukarı yönlü eğilimin sürpriz olmayan bir şekilde hız kazandığını görüyoruz” diyor.
Bu noktada saldırılarının ardından küresel enerji arzı açısından kritik öneme sahip Hürmüz Boğazı’nda ticari gemi trafiğinin belirgin şekilde azaldığını not etmek gerektiğine dikkat çeken Murat Akyol’a göre; özellikle ticaret ve turizm üzerindeki negatif etkileri düşünüldüğünde bundan sonraki süre zarfında fiyatlamaları belirleyecek temel unsur saldırıların ne kadar süre devam edeceği olacak.
2 Brent petrolde son durum
ABD ve İsrail’in İran’a yönelik saldırıları sonrasında Ortadoğu’da tansiyonun sert biçimde yükselmesi, küresel enerji arzında aksama riskini artırması ile petrol fiyatları yeni haftaya sert yükselişle başladı. Özellikle Hürmüz Boğazı’ndaki trafiğin yavaşlaması dünya petrol arzının yaklaşık 5’te 1’inin ve kayda değer miktarda doğal gazın geçtiği bu kritik geçiş yoluna dair endişeleri artırdı. İran’ın güney sınırı boyunca uzanan ve küresel enerji ticareti açısından hayati öneme sahip boğazdan uzaklaşmak isteyen denizcilik şirketleri gemilerini hızla alternatif rotalara yönlendirmeye başlarken, arz güvenliğine yönelik kaygılar fiyatlamalara doğrudan yansıdı.
Jeopolitik risklerin hızla yükselmesi de enerji piyasalarında yıl başındaki arz fazlası beklentilerini tersine çevirdi. Yılın başında International Enerji 2026 için günlük 3 7 milyon varillik küresel arz fazlası öngörerek brent petrol fiyatlarının 55 dolar bandına gerileyebileceğini değerlendirmişti. Ancak çatışmanın bölgesel savaşa evrilmesi ve yaptırımların sıkılaşma ihtimalinin bu senaryoyu zayıflattığına dikkat çekiliyor.
Bu ortamda; 27 Şubat Cuma günü varil başına 73 dolar civarına yükselerek yaklaşık sekiz ayın zirvesine çıkan Brent petrol, 2 Mart Pazartesi günü açılışta yüzde 10’dan fazla artış ile 82 doları deneyen Brent petrol, 2 Mart 15:45 itibarıyla 79 dolar civarında denge arıyor.
3 Altın ve gümüşte fiyatlamalar
Son gelişmelerle güvenli liman talebinin yeniden ivme kazanması, altın fiyatlarının da yukarı yönlü eğilimini sürdürmesine neden oluyor. İran’ın misilleme olarak Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Bahreyn, Kuveyt, Katar, Suudi Arabistan, Ürdün ve Irak dahil komşu ülkelere yönelik saldırılar düzenlemesi de jeopolitik risk primini belirgin şekilde artırdı.
Zaten yatırımcıların olası bir saldırıyı fiyatlamaya başlaması, ABD ticaret politikalarının etkileri ve enflasyonun görünümü nedeniyle yükseliş eğiliminde olan altın yeni haftaya yüzde 3’e yakın artışla 5.350 doların üzerinde başlayarak gün içi hareketlerde 5.420 doları test etti. 5.400 doların seviyelerine fiyatlanan ons altın, ocak ayında gördüğü zirvenin altında seyrediyor.
Ons altında jeopolitik tansiyonun devamıyla 5.450-5.600 dolar bölgesinin test edilebileceği, 5.100 dolar bölgesinin destek, 5.300 doların ara destek olarak izlenebileceği analizi yapılıyor. Uzmanlar; bu tür zamanlarda volatilite aşırı artabileceğinden ons altın pozisyonlarında dikkatli olmak gerektiği uyarısında da bulunuyor.
Gümüş fiyatlarında ise oynaklık yüksek seyrini korurken, yukarı yönlü denemelere karşı ihtiyatlı duruş devam ediyor. Bugün gün içi hareketlerde 96 dolar civarını test eden ons gümüşte jeopolitik risklere odaklı fiyatlamanın ons altın kadar güçlü olmadığı görülüyor. Uzmanlara göre; kısa vadede 96,40 dolar ve 100 dolar direnç olarak, 92 dolar ve 85,20 dolar destek olarak izlenebilir.
4 SPK ve TCMB'den önlemler geldi
Yurt içi cephede ise 1 Mart Pazar akşamı; Sermaye Piyasaları Kurumu (SPK) çatışmaların sermaye piyasasına olası etkilerinin sınırlandırılması için 6 Mart seans sonuna kadar pay piyasalarında açığa satış işlemlerinin yasaklanmasına karar verdi. Borsa İstanbul, bir açıklama yayımlayarak, pay piyasasında emir/işlem oranının (OTR) ikinci bir duyuruya kadar 5:1’den 3:1’e düşürüldüğünü belirtti.
TCMB ise 1 hafta vadeli repo ihalelerine bir süreliğine ara verilmesinin kararlaştırıldığını duyurdu. TCMB’nin bu adımının mevcut durumda yüzde 37 seviyesinde bulunan ağırlıklı ortalama fonlama maliyetini gecelik vadede borç verme faiz oranı olan yüzde 40’a kadar yükseltebileceği bilgisini veren ÜNLÜ & Co Araştırma Direktörü Murat Akyol, “TCMB ayrıca döviz piyasasının sağlıklı işleyişini desteklemek, kur oynaklığını sınırlamak ve döviz likiditesini dengelemek amacıyla TL uzlaşmalı vadeli döviz satım işlemlerine başlayacağını açıkladı” diyor.
5 BİST-100 Endeksi haftaya kayıpla başladı
Şubat ayı boyunca durgun bir performans sergileyen BİST-100 Endeksi, geçen haftanın son işlem gününde sınırlı yüksek açılışın ardından gün içerisinde 13.967 seviyesine doğru denemeler yapsa da jeopolitik risklerin da etkisiyle bu bölgeden gelen satış baskısıyla 13.553 seviyesine kadar gerilemiş, 27 Şubat Cuma günü kapanışı 13.718 seviyesinde gerçekleşmişti.
BİST-100, yeni haftaya ise önceki kapanışa göre yüzde 5,32 azalışla 12.987 puandan başladı. Açılışta BİST-Bankacılık Endeksi yüzde 5,81, BİST-Holding Endeksi yüzde 7,04 değer kaybetti. Kayıplarının bir kısmını geri alan BİST-100 Endeksi, 2 Mart 15:45 itibarıyla 13.320-13.335 seviyelerinde seyrederken bu da son kapanışa göre yaklaşık yüzde 3’lük düşüş anlamına geliyor.
6 İş Yatırım ve Deniz Yatırım'dan kritik analizler
Mevcut aşamada önümüzdeki sürece dair öngörüde bulunmak oldukça zorlaşmış durumda. Piyasaların dikkati, jeopolitik gelişmelerde olmaya devam edecek. İş Yatırım Araştırma Bölümü ve Deniz Yatırım Strateji ve Araştırma Bölümü Ekibi’nin son gelişmelere ilişkin ilk değerlendirmeleri ve piyasa notları şöyle:
7 20 milyon varil petrol ihracatının akıbeti ne olacak?
İş Yatırım’ın İran’a saldırı sonrası ilk değerlendirmesi:
"Uzun sürecek bir savaş, tahvil faizlerinin yükselmesine ve banka hisselerinde satışa yol açar"
Denizler yoluyla yapılan petrol ihracatının yüzde 25’inin, LNG ihracatının yüzde 20’sinin geçtiği Hürmüz Boğazı fiilen ulaşıma kapandı. Hürmüz üzerinden yapılan petrol ihracatı günlük 20 milyon varile yaklaşıyor. ABD yaptırımları sonrası İran’ın ihracatı 2 milyon varil civarında. Söz konusu ihracatın yüzde 80-90’ı Çin’e yapılıyor. Hürmüz Boğazı’nın kapalı kaldığı bir durumda Suudi Arabistan Kızıl Deniz, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ise Umman Körfezi yoluyla dünya piyasalarına petrolü ulaştırmaya çalışacaklar. Ancak bu kanalların kapasitesi toplam 6-7 milyon varil ile sınırlı. Daha önemlisi bu kapasitenin önemli bir kısmı zaten kullanılıyor.
8 Brent petrol 100 doları hangi senaryoda görebilir?
Petrol piyasası dip seviyelerden yüzde 30’a yakın yükseliş ile ABD’nin İran’a saldırısını büyük ölçüde fiyatladı. Geçmiş veri rejim değişikliğine yol açmayan jeopolitik krizlerde petrol fiyatlarındaki yükselişin yüzde 20 civarında olduğunu ve birkaç ay içinde sönümlendiğini gösteriyor.
Bu kez daha farklı olur mu? Bu sorunun cevabı ABD’nin İran’da rejimi devirmek için ne kadar ileri gideceğine bağlı. Enerji uzmanları; Hürmüz Boğazı’nın kapalı kalmaya devam ettiği bir senaryoda Brent petrolün hızla 80 doları geçeceğini, ardından 100 doları hedefleyeceğini tahmin ediyor. Dolayısıyla uzun sürecek bir savaş senaryosunda ilave yüzde 30 artış görebiliriz.
9 Doğalgaz fiyatları yükselebilir mi?
Doğal gaz tarafında durum farklı değil. ABD ve Avustralya’nın ardından dünyanın üçüncü büyük LNG ihracatçısı olan Katar ihracatının tamamını Hürmüz üzerinden yapıyor. Hürmüz’ün kapalı kalması durumunda Avrupa’nın ihtiyacı ABD ve Norveç üzerinden karşılanmaya çalışılacak. Mevsim normallerinden daha sıcak bir bahar gelmezse doğalgaz fiyatları petrol ile birlikte yükselebilir.
10 Bu senaryonun Türkiye ekonomisi ve piyasaları üzerindeki etkisi ne olur?
Türkiye ekonomisi İran şoku ile kapsamlı bir dezenflasyon programı uygulayarak güçlendiği bir dönemde karşılaştı. Uygulanan program rezervleri artırarak kamu, banka ve şirket bilançolarını güçlendirerek, beklentileri iyileştirerek ekonominin dışsal şoklara karşı direncini artırdı, ülkenin risk primini önemli ölçüde düşürdü. Uzun sürecek bir ABD-İsrail-İran savaşı coğrafi yakınlığımız nedeniyle hiç şüphesiz Türkiye ekonomisini piyasalarını olumsuz etkileyecektir. TCMB tarafından yapılan çalışmalar, petrol fiyatlarındaki yüzde 10 artışın enflasyonu 1 puan, 10 dolarlık artışın cari açığı 2,6 milyar dolar yükselttiğini gösteriyor. Anladığımız kadarıyla; TCMB’nin çalışması petrol ile sınırlı. Ancak artışın kalıcı olması ve doğalgaz, kömür gibi ürünlere yansıması durumunda enflasyon etkisi 1,5 puan, cari açık etkisi 5 milyar dolara ulaşabilir.
11 Ekonomi yönetimi şok büyürse nasıl tepki verebilir?
Hiç şüphesiz, söz konusu etki petrol fiyatlarındaki artış 10 dolardan 20 dolara, 20 dolardan 30 dolara çıkarsa doğrusal oranda artmayacaktır. Petrol ve doğalgaz ithalatının fiyat esnekliğinin çok düşük olduğu varsayımıyla şok büyüdükçe ve kalıcı hale geldikçe, sinyal etkisi ile enflasyon ve cari açık üzerindeki olumsuz etki TCMB’nin hesaplamalarının üzerine çıkar. Baz senaryomuz değil ama, eğer ekonomi yönetimi şoka maliye, gelirler ve para politikası üçlüsünde sıkılaşma ile cevap verirse, büyümede aşağı yönlü risk artarken, enflasyonda yükseliş ve cari dengede bozulma daha sınırlı olur. Tam tersine maliye, gelir ve para politikasında gevşeme ile cevap verirse, büyümede aşağı yönlü risk sınırlanırken, enflasyon ve cari dengede bozulma daha sert olur.
12 İran şoku sonrası piyasa etkisi nasıl olur?
Orta vadeli piyasa etkisi savaşın ne kadar uzun süreceğine, enflasyonu, cari denge ve büyümeyi ne kadar etkileyeceğine bağlı olarak belirlenecek. Enflasyon beklentilerinin ve fiyatlama alışkanlıklarının bozulduğu bir senaryoda TCMB, 12 Mart’taki toplantısını pas geçer. Bunun ilk işaretini haftalık repo ile piyasanın fonlanmasına ara verilmesi ve fonlama faizinin yüzde 40’a çıkarılması ile görüyoruz. Uzun sürecek bir savaş, tahvil faizlerinin yükselmesine ve banka hisselerinde satışa yol açar.
13 Orta vadeli değerlendirme için erken mi?
Deniz Yatırım’ın İran’a saldırı sonrası ilk piyasa notları:
"Kısa vadeli başlıkları izleyerek süreç içerisinde tepki göstermek ve pozisyon ayarlamasına gitmek daha sağlıklı olacaktır"
Coğrafyada yer alan en önemli ülkelerden ve piyasalardan birisi olmamız ve son dönem içerisinde yurt dışı yerleşiklerin hisse senedi ve tahvil pozisyonlanmalarında artış görülmesi nedeniyle gelişmeler karşısında yerel varlıklarda satış baskısı görülme olasılığını, spot Asya ve vadeli endekslerdeki görüntüye paralel biz de bekliyoruz. Ancak düzenleyici kurumların açıkladıkları önlemler, muhtemel volatilite artışını sınırlayacaktır.
Kısa vadeli satış baskısı senaryosu bir yana bırakıldığında henüz orta vadeli değerlendirme yapmanın sağlıklı olmadığı kanaatindeyiz. Hürmüz Boğazı’nın durumu, çatışma sürecinin ne boyuta ve zaman aralığına yöneleceği, diyalog kanalının yeniden açılma ihtimali, emtia fiyatlarında yukarı yönlü kalıcı riskler olup olmadığı, tüm bu gelişmelerin en kötü senaryoda gelişmekte olan ülkelerden (GoÜ) toplu çıkışa neden olup olmayacağı, Türkiye ekonomisine makro etkileri (cari denge, enflasyon, ticaret kanalları başta olmak üzere) ve TCMB’nin mart ayı Para Politikası Kurulu (PPK) toplantısına yönelik değerlendirme yapmak için erken bir zaman diliminde olduğumuzu düşünüyoruz.
14 Pozisyon ayarlamaları ihtimaller dahilinde mi?
Kısa vadeli başlıkları yakından izleyerek süreç içerisinde tepki göstermek ve pozisyon ayarlamasına gitmek şüphesiz daha sağlıklı olacaktır.
Haber akışı gereği havacılık ve yabancı girişinin ağırlıklı olduğu bankacılık gibi kimi majör sektörlerin negatif etkilenmesini beklemek yanlış olmaz. Yıl başından bu yana; BİST-100 Endeksi’nin TL bazlı yüzde 22, BİST-Bankacılık Endeksi’nin yüzde 23 ve BİST-Sınai Endeksi’nin yüzde 19 yükseldiğini; global hisse senetlerinin dolar bazlı ABD dahil sepette yüzde 4, hariç yüzde 11, GoÜ varlıklarının ise yüzde 15’te yer aldığını ve haber akışı karşısında hedge fonlar olmak üzere kimi pozisyon ayarlamalarının ‘sağlıklı zeminde ihtimaller dahilinde olduğunu’ eklemek isteriz.
