İstanbul’un değişen yüzünün şahitleri: Binlerce yıllık anıt ağaçlar koruma altında

İstanbul'un sokaklarında, korularında ve cami avlularında kök salan anıt ağaçlar, yalnızca yaşları ve görkemleriyle değil, Bizans'tan Osmanlı'ya, Cumhuriyet'ten günümüze uzanan tarihsel olaylara tanıklık eden kentin önemli simgeleri olarak yüzyıllardır ayakta duruyor.

Türkiye genelinde yürütülen çalışmalarla, doğal ve kültürel miras açısından büyük öneme sahip anıt ağaçlar tespit edilerek koruma altına alınıyor.

Asırlık çınarlardan efsanelere konu olmuş meşelere kadar birçok ağaç, hem fiziksel özellikleri hem de tarihsel ve toplumsal değerleriyle tescilleniyor.

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının yürüttüğü projeyle bu özel ağaçların bakımları yapılıyor, yaşatılmaları için gerekli adımlar atılıyor.

İstanbul başta olmak üzere birçok ilde tamamlanan çalışmalarda, yöre halkı tarafından bilinen ve geçmişle bağ kuran ağaçlar öne çıkıyor. Yalnızca boyutları ya da yaşlarıyla değil, çevresinde gelişen olaylarla da sembolleşmiş bu ağaçlar, halk hafızasında derin izler bırakıyor.

İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa (İÜC) Orman Fakültesi'ne ait eğitim ve araştırma ormanı da bu eşsiz doğal mirasın önemli örneklerini barındırıyor.

Fakülte sınırları içinde bulunan koruma altındaki 4 anıt ağaç arasında, Türkiye'nin bilinen en yaşlı çınarı da yer alıyor.

Çapı yaklaşık 5 metre olan ve yaşının 1400'e yaklaştığı tahmin edilen bu çınar, yüzyıllar boyunca İstanbul'un değişimine tanıklık etmiş bir doğa anıtı olarak dikkati çekiyor.

Aynı ormanda yer alan ve gövde yapısıyla ahtapotu andıran "Ahtapot Çınar" ise 580 yıllık geçmişiyle hem görünümü hem de tarihiyle öne çıkıyor.

Ayrıca çift gövdeli, 800 yaşındaki Londra çınarı ile 300 yaşını aşmış başka bir çınar da bu alanda koruma altında.

Bu ağaçlar yalnızca botanik açıdan değil, aynı zamanda tarihsel süreklilik ve toplumsal hafıza açısından da büyük değer taşıyor.

İstanbul'un kalbinde yer alan 1400 yaşındaki kadim çınar, yüzyıllar boyunca Bizans'tan Osmanlı'ya, Cumhuriyet'in kuruluşundan günümüze kadar şehrin değişen yüzüne tanıklık etti.

Sadece bir doğa harikası değil, aynı zamanda tarihi olaylara, sosyal dönüşümlere ve medeniyetlerin buluşma noktasına tanıklık eden bu eşsiz ağaç, İstanbul'un kozmopolit kimliğini ve tarihi zenginliğini simgeleyen en önemli doğal değerlerden biri olarak varlığını sürdürüyor.

Eyüp Sultan Camisi avlusunda yer alan ve İstanbul'un fethi sırasında dikildiğine inanılan çınar, mistik ve tarihsel değeriyle yüzyıllardır kentin hafızasında ayakta duran simge ağaçlardan biri olarak öne çıkıyor.

Gülhane Parkı'na yakın konumuyla bilinen ve "Taşlı Çınar" adıyla anılan anıt ağaç, İstanbul'un imar faaliyetlerine tanıklık eden geçmişiyle devletin gücünü ve sürekliliği simgeleyen doğal bir anıt niteliği taşıyor.

Beyazıt Camisi avlusundaki anıt çınar, olağanüstü boyutlarının yanı sıra Osmanlı döneminden yakın tarihe kadar yaşanan idam cezalarına tanıklık etmesiyle kent tarihinin çarpıcı simgeleri arasında yer alıyor.

Florya Atatürk Ormanı'ndaki gövdesinde insan yüzünü andıran bir şekil barındıran sakız ağacı, doğal yapısıyla halk hafızasında yer etmiş sıra dışı anıt ağaçlardan biri olarak dikkati çekiyor.

Küçük Çamlıca Korusu'nda bulunan ve koruyla yaşıt olduğu bilinen Ata Fıstık Çamı, Anadolu Yakası'ndaki en yaşlı anıt ağaçlardan biri olarak doğal mirasın sürekliliğini temsil ediyor.

Çamlıca Bulgurlu'da, şarkılara ve şiirlere ilham veren görkemli çınar, bulunduğu yere adını veren ve sosyal bellekte güçlü bir yer edinen anıt ağaçlar arasında yer alıyor.

Beykoz Çayırı'nda, Fatih Sultan Mehmet döneminde padişahın av alanı olarak kullanılan bölgedeki çınarlar, Osmanlı'dan günümüze uzanan doğal tanıklar olarak ayakta kalmayı sürdürüyor.

Çengelköy'de "Katil Çınar" olarak anılan simge ağaç ise yaşanan talihsiz bir olayla hafızalara kazınsa da tarihi çeşme ve camiyle birlikte semtin en eski tanıklarından biri olma özelliğini taşıyor.

AA muhabirine anıt ağaçlara ilişkin açıklamada bulunan İÜC Orman Fakültesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Serhun Sağlam, anıt ağaçların diğer ağaçlardan farklılık yaratan bir özelliğe sahip olması, yaşının diğerlerine göre büyük, çap ve boy değerleri olarak türünün alışık olunan değerlerinin çok üstünde değerlere sahip olması gerektiğini söyledi.

Sağlam, anıt ağaçlarla ilgili projenin 2000'li yılların başında yapılan çalışmayla başladığını, bu kapsamda kentteki anıt ve korumaya değer ağaçların belirlenerek koruma altına alındığını ve projenin diğer şehirlere de yayıldığını anlattı.

Son yıllarda da Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının bu konuda bir projesi olduğunu, projede danışmanlık yaptığını kaydeden Sağlam, "Türkiye'nin her yerindeki anıt ağaçlar belirlenerek, bunların bakım ve onarımları yapılarak uzun yıllar ayakta kalması sağlanıyor. Aynı zamanda hepsi koruma altına alınarak tescilleniyor. Proje, Güneydoğu'da ve ülkenin güneyinde devam ediyor. Batı bölgelerinin çoğu bitmiş durumda, İstanbul'da da bu proje tamamladı." diye konuştu.

İÜC Orman Fakültesi'ne ait eğitim ve araştırma ormanının koruma altına alınmasının önemine işaret eden Sağlam, ormanın sadece anıt ağaçlara değil farklı türdeki yaban hayvanlarına da ev sahipliği yaptığını belirtti.

Yaklaşık 300 yaşındaki anıt ağaçlardan biri olan "Taşlı çınar" da denen "Gülhane çınarının" hikayesine değinen Asan, İstanbul'da imar faaliyetlerinin başladığı dönemde binaların yıkılmasıyla yapılan yol genişletme çalışmalarında anıt ağacın yanına bir taş bırakıldığını anlatarak, "Radyoda yapılan bir konuşmada 'Neden o taş orada?' dendiğinde, 'İmar faaliyetlerine başladık, 40-50 yıl sonra insanların nereden nereye geldiğimizi görmeleri için o taşı oraya şahit bıraktık.' dendi. Daha sonra taş oradan alındı. Bu ağaç devlet gücünü temsil eden bir simge. Yaşı yaklaşık 320, bu bölgenin en kalın çaplı çınarı bu." diye konuştu.

Çengelköy'deki anıt ağaca "katil çınar" denilmesinin hikayesine değinen Asan, "Burası bir meydandı, camiden çıkanlar çınarın altında vakit geçirirdi. Buradan düşen bir dal birinin ölümüne neden oldu. Ondan sonra bu anıt ağaç 'katil çınar' olarak anılmaya başladı. Burada yazan 780 yaş bilimsel olarak biraz şüpheli, ama çınarın yaşlı olduğu kesin, buradaki camiden daha yaşlı." ifadelerini kullandı.